“De Amerikaanse aanval op Irak is een inbreuk op het internationaal recht. De oorlog dreigt de wereld te destabiliseren, er moet onmiddellijk een einde aan komen.” Dat zei de Russische president Poetin enkele uren na het begin van de oorlog. “Zo’n scherpe taal zijn wij van Rusland niet gewoon,” reageerden de Amerikanen. De oorlog verscherpt de tegenstellingen tussen Rusland en de Verenigde Staten.
Rusland heeft twaalf jaar van vernedering achter de rug. Boris Jeltsin, de man die de Sovjet-Unie ontbond, haalde in 1991 de Amerikaan Geffrey Sachs en zijn ploeg binnen om de Russische economie te ‘herstructureren’. Het resultaat liegt er niet om: in 1994 was de economische productie al met de helft teruggevallen. Uitgeroeide ziektes zoals tuberculose rukken terug op. Aids verspreidt zich zelfs sneller dan in Afrika. Een kwart van de bevolking moet toekomen met minder dan 2 euro per dag (in 1989 was dat slechts twee procent van de bevolking). Een miljoen kinderen is dakloos. Deze american way of life doet heel veel Russen verlangen naar de tijd van vroeger.

Moedertje Rusland is nog op andere manieren verkracht. In november 2000 woonde Gorbatsjov een colloquium bij in de Belgische senaat. Hij gaf toe dat de Amerikanen bij de val van de Muur in 1989, de belofte deden dat de Navo niet naar het oosten uitgebreid zou worden. Maar in 1997 waren Polen, Hongarije en Tsjechië al lid van de Navo. Dit jaar sluiten Slovenië, Slowakije, Letland, Estland en Litouwen aan. De volgende is Finland.
De Amerikanen hadden beloofd dat ze geen militaire basissen zouden uitbouwen in Oost-Europa. Vandaag hebben ze militaire basissen in Bosnië, Kosovo, Roemenië, Georgië, Azerbeidjan, Turkmenistan, Uzbekistan en Kirgizië. De Amerikanen zeggen dat ze hun basissen in Duitsland willen ontmantelen en heropbouwen in Polen, steeds korter bij de Russische grens.
De Navo en de Amerikaanse basissen hebben Rusland helemaal omsingeld. De Amerikanen hebben zo voor een groot deel hun doel bereikt: verhinderen dat Rusland aan een heropstanding begint die Amerika’s hegemonie kan bedreigen. In 1992 schreven de generaals van het Pentagon in een rapport: “Wij zullen niemand naast ons dulden, geen land en geen groep van landen.” Acht jaar later bevestigde stafchef Henry Shelton: “We moeten een allesomvattende overheersing bereiken.” De omsingeling van Rusland past precies in dat plaatje.

In 1998 ontketent de Navo de oorlog tegen Servië, een traditionele bondgenoot van Rusland. Het jaar erop lanceert Poetin een nieuw offensief tegen de rebellen in de provincie Tsjetsjenië. De twee oorlogen zorgen voor ernstige wrijvingen tussen Rusland en Amerika. In november 1999 zegt de Russische minister van Defensie dat de opstandelingen in Tsjetsjenië de steun krijgen van de Verenigde Staten. Twee maanden later legt Poetin de nieuwe veiligheidsdoctrine vast in een document dat erg scherp is voor de Amerikanen. Poetin schrijft dat de opmars van de Navo naar het oosten een fundamentele bedreiging vormt, dat de Russen geen militaire basissen aan de grens zullen dulden, dat het de bedoeling van de Navo en de Amerikanen is Rusland blijvend te destabiliseren en dat Rusland het recht opeist zich met alle middelen te verdedigen, inclusief met atoomwapens, als de veiligheid bedreigd wordt.

Maar op 11 september 2001 zet Poetin flink wat stappen achteruit. De Verenigde Staten lanceren hun ‘oorlog tegen het terrorisme’. Poetin denkt daar profijt van te kunnen trekken in Ruslands oorlog tegen de Tsjetsjeense opstandelingen. In dat perspectief gaat Poetin - ondanks het njet van het parlement - akkoord met het Navo-lidmaatschap van Letland, Estland en Litouwen. De Amerikanen kunnen ook militaire basissen uitbouwen aan de Russische westgrens. Eind 2001 wordt er zelfs een Raad Navo-Rusland opgericht om “gezamenlijke acties mogelijk te maken”.

In het Amerikaanse conflict met Irak heeft Rusland gedreigd zijn veto te gebruiken in de Veiligheidsraad. Poetin heeft eerst nog geprobeerd de Russische burgerij te overtuigen in ruil voor toegevingen de kant van de VS te kiezen.1 Nikolaï Zlotin van het Center Defense Information in Washington betreurt “het aanhoudende en respectloze gestook van Washington” dat Rusland naar Europa duwt. De man is een hevig voorstander van de “strategische lange termijn alliantie VS-Rusland” en hij roept de Russische leiders op deze alliantie niet in het gedrang te laten brengen door het ‘tactisch’ meningsverschil over Irak. Blijkbaar zit ook minister van Buitenlandse Zaken Igor Ivanov op dezelfde golflengte: “Rusland en de VS blijven partners en ze moeten samen een uitweg uit deze crisis zien te vinden”, zei hij aan het persagentschap Novosti op 20 maart.

Twee maand geleden, op 24 januari 2003, had de vice-voorzitter van de Russische Centrale Bank, Oleg Vyugin, aangekondigd dat muntreserves in dollar afgebouwd zullen worden ten voordele van reserves in euro. Een beslissing die vooral symbolisch is: Rusland wil geen Amerikaans protectoraat worden.

Het is onmogelijk te voorspellen welke richting Rusland definitief zal inslaan. Toch blijkt de anti-Amerikaanse fractie stilaan de overhand te krijgen. Die fractie zegt voorzichtig dat een rechtstreekse en fundamentele confrontatie met de Verenigde Staten vandaag niet wenselijk is omdat Rusland met zekerheid dan het onderspit zal delven. Maar de fractie ijvert tegelijk voor brede bondgenootschappen om de economische crisis te overwinnen en om de Amerikaanse dreiging af te wenden.
De anti-Amerikaanse krachten binnen Rusland proberen de positie van hun land te versterken door het sluiten van bondgenootschappen. Die gaan in tegen de strategie van de Verenigde Staten.

* Vorig jaar ontving Poetin voor de tweede keer de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-Il. Noord-Korea behoort volgens de Amerikanen tot de as van het kwaad.
* Iran is ook lid van die as. Rusland sloot met Iran een militair samenwerkingsakkoord dat onder meer voorziet in de opleiding van Iraanse officieren aan Russische militaire academies. De Russen werken eveneens mee aan de Iraanse kerncentrale in het zuiden van het land, waar de Amerikanen zoveel misbaar over maken.
* Derde lid van de as van het kwaad is Irak. In de herfst van vorig jaar - toen de oorlogsdreiging al in de lucht hing - sloten de Russen akkoorden met Irak ter waarde van 40 miljard dollar.
* In 2001 sloten Poetin en de Chinese president Jiang Zemin een vriendschapsverdrag. China en Rusland hebben talloze samenwerkingsakkoorden gesloten met als gevolg dat China nu een belangrijker handelspartner van Rusland is dan Japan.
* Rusland zoekt ook al verscheidene jaren toenadering tot de as Frankrijk-Duitsland. Eind 1998 hielden Franse en Russische troepen gezamenlijke oefeningen. Duitse en Franse ingenieurs gaan helpen in de Russische oorlogsindustrie. Begin 2000 sloten Berlijn en Moskou een bilateraal akkoord met daarin 33 samenwerkingsprojecten onder meer op militair vlak. De Duitsers hadden voorafgaand de Navo niet eens geraadpleegd.