John Gray, auteur van ‘Al Quaida en de moderne tijd’, heeft geen vrolijk nieuws: we leven in een wereld van overbevolking, schaarste en toenemende conflicten; massavernietigingswapens en apocalyptische terreur zullen ons nog decennia lang teisteren. Vooruitgang is een kwalijke illusie; open je ogen en bereid je voor op het ergste.

Ik ben een blij mens”, zegt John Gray, professor ideeëngeschiedenis in Londen en vorige zaterdag eregast tijdens de Nacht van de Filosofie. ,,Dat hoeft niet te verbazen. Je hoeft niet te geloven in de mythes en illusies van de Verlichting om een gelukkig leven te leiden. Geen enkele religie deelt het geloof in de Vooruitgang, het seculiere geloof van deze tijd.” John Gray: ,,De mythe van Prome theus of het bijbelse verhaal van de val uit het paradijs waarschuwen tegen hybris, hoogmoed, de menselijke mogelijkheid om kennis om te zetten in macht. Van de mens die van de boom van kennis van goed en kwaad gegeten heeft, kun je niet enkel goeds verwachten. Zowel goed

als kwaad worden er erger door. In het bijzonder geldt dat als je de boom der kennis opvat als wetenschap. In de antieke wereld werd die kennis gezien als kennis van God of in het klassieke Griekenland als de mystieke kennis van de eeuwige Vormen. Dat was kennis van manieren om goed te leven. Maar wetenschappelijke kennis doet niets anders dan het vergroten van menselijke macht.”
De oude mythes en illusies van de religie bevatten onvergelijkbaar meer wijsheid en waarheid dan de illusies van de Verlichting, vindt Gray. ,,We zouden er nog steeds naar kunnen luisteren. Deze mythes zouden ons dan
niet vertellen om te stoppen met de wetenschappelijke vooruitgang. We kunnen niet terug, we hebben al gegeten van de boom. We moeten alleen nog leren omgaan met de gevolgen. Het kwaad zullen wij nooit uitroeien.” Gray: ,,Woody Allen, de grote Amerikaanse denker, noemt voorspellen een gecompliceerde zaak, zeker als het de toekomst betreft. Toch is het altijd
vanzelfsprekend geweest dat de toekomst op het verleden zal lijken. Periodes van vrede, beschaving en welvaart zullen gevolgd worden door periodes van oorlog, achteruitgang en armoede. Het vooruitgangsgeloof is pas zo’n twee
eeuwen oud. Het wortelt inmiddels zo diep in het westerse bewustzijn dat als je dit geloof betwijfelt er wordt gezegd: hoe is het mogelijk, hij gelooft daar niet in, dat is ongelofelijk! Mensen kunnen het niet loslaten. Het geloof in vooruitgang is dan ook de prozac van de moderne tijd.” Waarom vooruitgangsgeloof zo schadelijk is? Het is zoiets als voortdurend
onder invloed zijn, meent Gray. ,,Je kunt niet functioneren als je voortdurend onder invloed bent. Dan loop je onder bussen, dan val je van trapjes af, rijd je slecht auto, ben je te ongeduldig, te emotioneel, snel gewelddadig. Het grootste probleem aan de gedachte van vooruitgang is de illusie dat het kwaad is uit te roeien. Dat kan niet. Alle religies lerenons dat het kwaad bij het menselijk bestaan hoort, en dat geldt ook voor de verschillende soorten kwaad van de moderne beschaving: drugsmisbruik, terrorisme – wij zullen ermee moeten leren leven.” De Britse ideeënhistoricus is onvermoeibaar. Voorafgaande aan dit gesprek had hij al een lang interview, maar zoals hij er bij zit – ontspannen achterover leunend op de canapé, dromerig in de verte starend, zachtjes glimlachend om de wel zeer treffende vergelijking die hij zojuist heeft
gevonden, af en toe snerend naar die zogenaamde conservatieven rondom het Witte Huis – is daar in het geheel niets van te merken. Eerder is het alsof hij weken zo door kan praten: ,,Ik zeg niet dat alle illusies en alle mythes vernietigd moeten worden. Dat is ook een idee van de Verlichting, en ook een illusie, want mythes zullen er blijven. Ik geloof ook niet, zoals Verlichting, christendom en islam doen, dat je iedereen op de wereld tot hetzelfde geloof kan laten komen. Verschillen blijven bestaan. De komende decennia worden de problemen van het terrorisme alleen veel erger door de verspreiding van wetenschappelijke kennis over de wereld. Kleinere groepen zullen in staat zijn om meer schade aan te richten. Dit is onvermijdelijk.”
Hij vervolgt: ,,Mensen zeggen mij dat ze daar niet mee kunnen leven. Ze hebben de gedachte van vooruitgang nodig. Dan zeg ik dat ze dan twee dingen moeten doen: niet aan politiek doen en een echt religieus geloof vinden. Ik denk dat religie en filosofie niet zo geweldig werken als je ze mixt als martini en tot je neemt als hoge dosis aspirine. We moeten er niet van uitgaan dat alles steeds beter gaat. Morele vooruitgang bestaat niet. Ook niet beetje bij beetje. Alle vooruitgang in ethiek en politiek kan teniet gedaan worden. Martelingen, slavernij, genocide, het is allemaal weer teruggekomen in de 20ste eeuw. Ik voer campagne tegen de vergeetachtigheid. Ik trek mijn lessen uit de 20ste eeuw. Dat was een eeuw van utopische missies van nazisme en communisme, moderne fantasieën om een betere wereld te scheppen, zoals nu Al-Kaida met zo’n moderne fantasie bezig is. De ergste misdaden van de 20ste eeuw zijn begaan door régimes die bezield waren door de gedachte van vooruitgang, en bereid waren om huidige generaties op te offeren voor toekomstige generaties. Ze geloofden dat je eieren moest breken om een omelet te bakken. Duizenden eieren werden gebroken. We wachten nog steeds op de omelet.” Met dit verhaal beschouwt Gray zichzelf als een waarachtiger conservatief dan degenen die de koers van president Bush steunen. ,,Het heeft iets komisch dat de conservatieven van vandaag radicale verlichtingsdenkers zijn geworden. Het Europese conservatisme heeft het Verlichtingsproject zelden helemaal afgekeurd, maar heeft zich eerder ingezet om de Verlichting in goede banen te leiden. Maar na het einde van de communistische periode is dat ineens veranderd. Toen zijn de conservatieven een soort verlichtingsdenkers geworden. De Verlichting zal het terrorisme niet stoppen. Het is juist de Verlichting die het apocalyptische terrorisme van Al-Kaida mogelijk heeft gemaakt. In de islam of het christendom van de
Middeleeuwen was het onvoorstelbaar dat mensen met eigen handen een paradijs op aarde zouden willen stichten. Dat lag allemaal in de handen van God.
Daarom zeg ik ook dat Al-Kaida modern is.”
Een van de slagzinnen van Schopenhauer lijkt Gray op het lijf geschreven: ‘Het ergste moet nog komen’. Maar de Brit weet dat nog niet. ,,We kunnen geluk hebben”, zegt hij. ,,We moeten ons alleen wel voorbereiden op het ergste. Wat nodig is zijn geen warme harten of utopische verwachtingen. Wat nodig is zijn koele hoofden en ijzeren vastberadenheid. We moeten stoïcijns verdedigen wat belangrijk is tegenover dit gevaar dat nog decennia of zelfs generaties boven ons hoofd zal hangen. Het terrorisme kan niet vernietigd worden. We moeten het doorstaan als deel van de menselijke conditie die wij geërfd hebben.” Boeken van John Gray (uitgeverij Ambo): Vals Ochtendlicht, de keerzijde van de globalisering, ISBN 9026318286; Strohonden, gedachten over mensen en andere dieren, ISBN 90 26318022; Al Quaida en de moderne tijd, ISBN 9026318359.